Manastir Tvrdoš Verifikovano

Na obali rijeke Trebišnjice, pet kilometara nizvodno od Trebinja, smješten je manastir Tvrdoš sa crkvom posvećenom Uspenju Presvete Bogorodice. Podignut je u IV vijeku i predstavlja zadužbinu cara Konstantina (324–337) i njegove majke Jelene (247–327). U narodu se prenosi sjećanje da je ktitor manastira Tvrdoša bio i Sveti kralj Stefan Uroš II Milutin (1282–1321), koji ga je obnovio, kao i herceg od Svetog Save Stjepan Vukčić Kosača (1435–1466).

Najstariji živi manastir u Hercegovini

Manastir Tvrdoš je najstariji aktivni manastir na prostoru današnje Hercegovine. Nalazi se na oko 270 metara nadmorske visine, a crkva se uzdiže na vrhu stijene koja se nekada strmim stepenicama spuštala do rijeke Trebišnjice. U prošlosti je bio vidljiv iz daleka, dok danas položaj djelimično zaklanjaju novije zgrade.

Kada je prvobitna crkva manastira Tvrdoš sagrađena, stajala je sama na stijeni, što ukazuje da je podignuta kao spomen-zadužbina namijenjena propovijedanju i liturgijskom sabiranju naroda.

Istorija manastira Tvrdoš

Najstariji pisani trag o prvim ktitorima – caru Konstantinu i carici Jeleni – nalazi se u starijem dijelu Tvrdoškog pomenika iz XVII stoljeća. Od vremena cara Konstantina Velikog hrišćanima je bila omogućena sloboda vjere, a podizanje hramova postalo je dozvoljeno. Predanje vezano za manastir Tvrdoš govori i o mogućem boravku Apostola Pavla na ovom području, odakle je propovijedao Jevanđelje.

U XII vijeku Zahumljem je vladao Miroslav, knez Humski i brat Stefana Nemanje. Sveti Sava, tada prvi srpski arhiepiskop, osnovao je 1219. godine Humsku eparhiju sa sjedištem u Stonu, pod čiju je nadležnost spadalo i područje Trebinja, pa i manastir Tvrdoš.

Prema predanju, kralj Milutin je krajem XIII ili početkom XIV vijeka obnovio manastir Tvrdoš, izgradivši novi hram i prateće manastirske zgrade. Sredinom XV vijeka herceg Stjepan Vukčić Kosača dogradio je pripratu i obogatio je vrijednim živopisom.

Obnove i stradanja manastira

Velika obnova manastira Tvrdoš uslijedila je početkom XVI vijeka, a prvi pisani spomen manastira nalazi se u Oktoihu iz 1509. godine. Tokom 1630–1635. godine u Tvrdošu se zamonašio Sveti Vasilije Ostroški, tada pod imenom Stojan Jovanović.

Manastir je teško stradao u zemljotresu 1667. godine, a 1693. su ga Turci zauzeli. Bratstvo se povuklo u manastir Savina, ponijevši dragocjenosti. Godine 1694. Mlečani su potpuno srušili manastir Tvrdoš kako ga Turci ne bi koristili.

Nakon više od dva vijeka ruševina, manastir Tvrdoš obnovljen je 1926–1927. godine. Od 1989. počinje nova faza obnove koja traje do danas, pod rukovodstvom episkopa Atanasija Jevtića.

Arhitektura manastira Tvrdoš

Jezgro manastira Tvrdoš čini antička crkva iz IV vijeka, čiji su temelji sačuvani i vidljivi kroz staklene ploče u podu. Današnji hram skoro kvadratne osnove datira iz doba kralja Milutina. Priprata je dograđena u vrijeme hercega Stjepana.

U crkvi se čuvaju mošti nepoznatog svetitelja (pretpostavlja se Jelene Anžujske), dijelovi moštiju mučenika sa Prevlake i mošti Svetog Joasafa, osnivača manastira Veliki Meteor u Grčkoj. Ikonostas je poklon Grčke pravoslavne crkve, a freske su rađene 1999. i 2004. godine.

Vino i manastirska tradicija

Monasi manastira Tvrdoš brinu o vinogradima i proizvode poznato tvrdoško crno vino – vranac, koje se čuva u hrastovim buradima iz XVI vijeka. Osim vina, proizvode i med, nastavljajući višestoljetnu tradiciju manastirskog privređivanja.

Manastir Tvrdoš danas

Danas je manastir Tvrdoš duhovni centar svetosavske Humske eparhije, osnovane 1219. godine. Svojom istorijom, arhitekturom, duhovnim značajem i vinogradarskom tradicijom, manastir Tvrdoš predstavlja jedan od najvažnijih simbola pravoslavnog nasljeđa u Hercegovini i nezaobilaznu destinaciju za posjetioce Trebinja.