Manastir Studenica Verifikovano

Studenicu je Stefan Nemanja gradio u periodu između 1186. do 1196. godine, kada se na državnom saboru najprije odrekao prestola u korist svog srednjeg sina Stefana, a zatim i zamonašio dobivši ime Simeon. Odmah po monašenju dolazi u Manastir Studenicu čiji sabrat biva nepune dvije godine. Potom napušta ovaj manastir i odlazi u Svetu Goru, gdje se upokojio u Manastiru Hilandaru (1199).

Sveti Sava, na zahtjev svoje braće Stefana i Vukana, 1207. godine u Srbiju donosi mošti njihovog oca monaha Simeona. Njegovo tijelo je položeno u Bogorodičinu crkvu u već pripremljenu grobnicu. Od 1207. godine do polovine druge decenije 13. vijeka Sveti Sava boravi u Studenici. Pod Savinim starateljstvom Manastir Studenica postao je kulturni, duhovni i medicinski centar srednjovjekovne Srbije. Tu Sava piše Studenički tipik, u kom opisuje život svog oca Stefana Nemanje, ostavljajući autentično svjedočanstvo i istorijski izvor o duhovnom i monaškom životu s početka 13. vijeka. Radovi na dovršavanju i oslikavanju Bogorodičine crkve okončani su 1208/1209. godine, o čemu svjedoči ktitorski natpis ispisan duž unutrašnjeg oboda venca u osnovi kupole:

„Ovaj Presveti hram Prečiste Vladčice naše Bogorodice sazdan bi veleslavnim velikim Županom i svatom cara grčkog kir Alekse, Stefanom Nemanjom koji je primio anđeoski obraz kao Simeon monah… (a završen – naslikan – bi trudom velikog župana … Stefana … i) velikog kneza Vukana godine 6717. (to je 1209. godina), indikta 12. I mene, koji sam tu radio, pomenite Savu grešnoga.“

Ono što smo naslijedili od Nemanje

Manastiri koje je sagradio veliki župan Stefan Nemanja tek su djelimično sačuvani. Sveta Bogorodica u Toplici je ranovizantijska crkva iz 6. vijeka, koju je Nemanja obnovio između 1158. i 1168. godine. Značajan dio građevine ove crkve je sačuvan i konzerviran posljednjih decenija. U istom periodu nastala je i crkva Svetog Nikole u Toplici, gdje se Nemanja sastao sa vizantijskim carem Manojlom Komninom. Rezultat dobrih odnosa s njim je i ta prva svetinja srpskog naroda koja je sagrađena po carigradskim obrascima. Ona je rodonačelnik graditeljstva raške škole i, u sadašnje vrijeme, kao živi manastir, čeka neophodnu obnovu. Đurđevi stupovi, završeni 1171. godine, već četiri decenije se obnavljaju. Od Nemanjićih zadužbina, Studenica je svetinja koja je od njegovog vremena u autentičnom vidu sačuvala ne samo hram, već i čitav kompleks sa zidinama, dijelovima zgrada i osnovama utvrđenih kula za odbranu od napadača, visokom ulaznom kulom i trpezarijom Svetog Save.

Sačuvani su i grobovi prva dva studenička igumana Ignjatija (oko 1183–1195) i Dionisija (1197–1207). Hram je prepun detalja mermerne skulpture izrađene u posljednje dvije decenije 12. vijeka. Sačuvano je i slikarstvo iz vremena kada je iguman bio Sveti Sava. Kroz vijekove, mnogi vladari su ulagali u obnovu ovog Nemanjinog manastira: crkvu proširuje njegov unuk kralj Radoslav, kompleks obnavlja kralj Uroš, a Milutin gradi čuvenu Kraljevu crkvu 1314. godine.

Studenički tipik Svetog Save

Studenički tipik je srpski srednjovjekovni dokument iz 13. vijeka pisan za Manastir Studenicu i najstariji je sačuvani ustav Srpske Pravoslavne Crkve. Njime se uređuju poredak i organizacija života u monaškoj zajednici Studenice, manastirske uprave, molitve, ishrane, posta i dr. U Studeničkom tipiku govori se i o organizovanju manastirske bolnice i njenom radu.

Studenički tipik je, poput Hilandarskog, pisan po uzoru na tipik Manastira Bogorodice Evergetide u Carigradu, a kasnije je bio uzor za tipike drugih manastira širom srpskih zemalja. Pišući Studenički tipik, Sveti Sava nema za cilj da propiše samo spoljašnji zakonik o ustrojstvu života u manastiru, već prenosi živo monaško predanje i iskustvo.

Bogorodica Studenička

Studenička glavna crkva posvećena je Bogorodici Dobrotvorki. U naosu Bogorodičine crkve, iznad igumanskog prestola predviđenog za arhimandrita studeničke obitelji, naslikana je fresko-ikona Bogorodice Dobrotvorke (Evergetide) sa malim Hristom, koja je natpisom označena kao „Bogorodica Studenička“. Radi se o ikonografskom tipu Bogorodice Kirijotise, koja se proslavlja kao Roditeljka Gospoda Isusa Hrista, a bijeli ubrus – njen osobeni atribut, motiv je preuzet iz vizantijskog ceremonijala. Kirijotisa je u Vizantiji bila pokroviteljka dinastije Komnina. Pretpostavlja se da je Stefan Nemanja u Carigradu pohodio Manastir Bogorodice Evergetide, gdje je imao priliku da vidi predstavu Bogorodice Dobrotvorke. Fresko-ikona Bogorodice Dobrotvorke sa malim Hristom u Lavri Svetog Simeona Mirotočivog, Manastiru Studenici, jedinstvena je u srpskoj crkvenoj umjetnosti i vijekovima je posebno poštovana. Već 1208. godine, kada je Bogorodičina crkva živopisana, zlatnim slovima je signirana i imenovana kao „Studenička“ Bogorodica.